Sau khi nhấm nháp vài ngụm nước lạnh Lượm tố khổ thêm :

       - Anh có biết rằng trong thời gian các anh "được" giáo dục cải tạo tại đây, nhà nước và nhân dân ta đã phải bỏ ra một số tiền thật lớn lao để nuôi nấng các anh (?) trong khi cả nước phải bóp bụng để có phương tiện xây dựng lại đất nước đã bị Mỹ Ngụy tàn phá nặng nề.  Thế mà anh lại đi phụ cái ơn trời biển đó của nhân dân, của nhà nước ta.  Tội của anh trời không dung, đất không tha, tất cả nước biển đông gộp lại cũng không thể nào rửa sạch được anh có biết không ?

       Nguyên cảm thấy ngộp thở trước sự kết tội tầy trời này, chàng ngao ngán trước thái độ hàm hồ, cả vú lấp miệng em của người cán bộ gái phụ trách an ninh trại  .  Hơi một tí là lôi nhân dân, lôi cách mạng ra hù dọa với những câu kết tội võ đoán, áp đặt.  Không còn biết phải làm gì hơn, Nguyên đành cầm giấy bút, chào cán bộ rồi về lại trại với đầu óc rối bời không biết phải viết cái gì nữa đây, viết ra làm sao. Tất cả những gì cần viết, phải viết, được lệnh viết thì Nguyên đã viết hết hằng bao nhiêu lần trong những năm qua rồi, kể cả việc kê khai rõ ràng dự định vượt ngục bất thành năm ngoái.  Sáng ngày hôm sau, khi tất cả tù nhân đã xuất trại để bắt đầu thêm một ngày  bị đầy ải thì Nguyên mang giấy bút mực uể oải tập trung cùng với những người bị bệnh nặng không đi lao động hôm đó vào một lán để cán bộ trại dễ kiểm soát.  Sau một lúc suy nghĩ đắn đo, Nguyên đành viết lại về lý lịch, quá trình hoạt động, những "tội ác" gây ra, những "suy nghĩ lệch lạc" trong thời gian qua, biện pháp "khắc phục", sửa chữa để trở nên một "công dân tốt" của chế độ xã hội chủ nghĩa.  Nguyên cố gắng nhớ lại những lời khai đã qua của mình để viết cho đúng, không có điểm nào trái ngược với những điều đã viết  trước đây, chàng chỉ sửa lại cách viết cho nó có vẻ khác một tí.  Sau ba ngày tự hành hạ tâm trí để hoàn thành tác phẩm vĩ đại tự tố cáo, tự lên án mình thì Nguyên báo cáo viết xong và nộp lên cán bộ trại.  

       Nguyên trở lại đội đi lao động được vài ngày thì chàng lại bị triệu hồi lên phòng an ninh.  Vẫn cảnh trí cũ, vẫn nhân vật cũ, nhưng lần này thì không khí có vẻ ngột ngạt khó thở hơn.  Trên bàn gỗ tạp nhỏ ngoài tập bìa mỏng đựng hồ sơ cá nhân của Nguyên như trước còn có thêm những dụng cụ như còng, kìm, roi da, vài cuộn dây thừng, ở góc phòng Nguyên liếc thấy có vài can nhựa đựng nước.  Đặc biệt lần này còn có một công an mặc đồng phục ôm súng đứng gác ở ngoài cửa.  Lượm còn đeo thêm khẩu súng  ngắn K-54.  Bản chất tráo trở, lật lọng, nham hiểm của các cán bộ Cộng Sản thể hiện rõ nét qua cách thức họ đeo súng lục: thay vì đeo ngang hông trái hay phải tùy theo phía thuận tay của người mang súng thì họ lại đeo sau lưng.  Lo quá đâm ra chai lì, trước khuôn mặt sát thủ hầm hầm khoe những đồ tế nhuyễn chuyên môn của họ, Nguyên đành phải phe lờ, chuẩn bị tâm tư để đón nhận tất cả những nhục hình sẽ giáng xuống tấm thân còm cõi của chàng.  Nguyên tự coi đây là giá phải trả để chàng được đi lên cõi vĩnh hằng, nơi đời đời hưởng phúc, không còn tù đầy, hận thù, oán ghét, giết chóc nhau.  Đắt lắm thì cũng coi như mua vé để đi loại máy bay siêu âm Concord do hai nước Anh và Pháp hợp lực chế tạo để bay xuyên đại dương vậy chứ có gì đâu, Nguyên tự chọc cười mình để lấy lại bình tĩnh. 

       Lượm mở đầu buổi hỏi cung bằng một tiết lộ mà Nguyên mới nghe lần đầu:

       - Tôi bảo thẳng cho anh biết bốn tiêu chuẩn đảng và nhà nước đề ra để phân loại kẻ thù của nhân dân là : "Nhất kết, nhì cư, tam tôn, tứ ngụy" tức là theo thứ tự kẻ thù nguy hiểm nhất là dân tập kết rồi đến dân Bắc di cư, tôn giáo và sau cùng là ngụy quân hay ngụy quyền.  Như vậy xét theo tiêu chuẩn này anh lãnh tới ba tội nặng : vừa là dân di cư, lại theo đạo Công Giáo và còn là ngụy quân.  Đúng lẽ ra anh phải lãnh tội tùng xẻo như người xưa đã lóc từng miếng thịt da của tù nhân.

       Nguyên cảm thấy lùng bùng trong tai, thì Lượm lại tiếp tục:

       - Tôi nhận thấy anh vẫn còn ngoan cố.  Được đảng và nhà nước giáo dục nhiều lần anh không hề gột bỏ được những thói hư tật xấu do Mỹ Ngụy đầu độc.  Anh không hề nhìn rõ những tội lỗi tầy trời anh đã gây ra, không hề khai rõ lý lịch như yêu cầu của cách mạng. 

       Bỗng Lượm im lặng trong chốc lát rồi nhìn thẳng Nguyên như để thuyết phục chàng :

       - Những lần viết kiểm điểm là những cơ hội tốt để anh nhìn rõ hơn về con người xấu của anh, những bài học đảng đã dậy dỗ anh là những ngọn đuốc soi sáng để giúp anh thấy rõ đường ngay, lẽ phải mà quay về.  Anh đã không thấy được điều đó, hay là anh không muốn thấy?  Nói cho anh biết chúng tôi có đủ các biện pháp để buộc anh phải khai rõ những gì mà anh còn đang muốn dấu diếm.

       Thấy kẻ thù đã bắt đầu lộ rõ ý định của họ, Nguyên cố gắng hít một hơi thở thật dài rồi trả lời:

       - Báo cáo cán bộ, ơn cách mạng giác ngộ dậy dỗ, lượng cách mạng nhân đạo khoan hồng tôi luôn ghi nhớ, không hề sao lãng.  Những điều cán bộ yêu cầu thì tôi đã khai đủ, khai thật, khai rõ, khai hết, không dám dấu diếm một điều gì, kể cả những điểm nhỏ nhoi nhất. 

       Nguyên nói chậm  lại và nhỏ giọng hơn như cố thuyết phục cán bộ đang hỏi cung chàng :

       - Con người đôi khi có những lúc yếu lòng, không thể kiểm soát nổi, nên tôi đã có những ý định không tốt như năm ngoái dự định trốn trại, và tuần trước có xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa.  Nay tôi xin nhận lỗi và xin hứa sẽ khắc phục để trở nên công dân tốt của nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam, tôi có viết đầy đủ về những điểm này nộp cho cán bộ rồi.

       Một tiếng đập bàn mạnh đến nỗi các vật dụng trên bàn văng tung toé xuống sàn xi măng, gây tiếng động lớn, khiến tên cảnh vệ đứng gác bên ngoài tưởng có việc gì không hay xảy ra bên trong, vội ló đầu nhìn vào.  Lượm ra hiệu cho tên lính gác lui ra ngoài rồi nhặt các thứ đã rơi xuống đất xếp trở lại lên bàn và hét tiếp :

       - Càng lúc anh tỏ ra càng ngoan cố.  Anh bảo là anh đã khai hết, khai thật.  Thế tại sao anh lại không nói rõ lý do trước khi vào ngụy quân anh lại đi dạy học.

       Giọng Lượm trở nên gay gắt :

       - Thiếu gì nghề mà anh không chịu làm như đi bắt ốc, mò tôm, mò cua chẳng hạn (?), những nghề không hại nhân dân, hại cách mạng mà lại đi dậy học, chắc để nhồi nhét những tư tưởng phản dân hại nước vào những đầu óc các trẻ em còn thơ dại.

       Sau khi ngừng đôi ba giây, Lượm tiếp tục hằn học :

       - Rồi khi gia nhập vào đạo quân phản động chống phá cách mạng anh lại lựa công việc dậy dỗ nữa, lần này thì rất là nguy hiểm vì dậy cách báo tin để chống cách mạng mau hơn, hiệu quả hơn. 

       Đột nhiên Lượm nói chậm hẳn lại như muốn nhắn nhủ Nguyên :

       - Theo cách nhìn của cách mạng thì những nhân viên ngụy làm công việc tham mưu và dậy dỗ nguy hiểm hơn một người cầm súng trực tiếp bắn quân đội nhân dân gấp trăm ngàn lần.

       Chợt Nguyên nhận thấy giọng Lượm nhỏ lại và nghe hơi khang khác :

       - Thêm một điểm nữa, anh không hề khai rõ lý lịch của ba anh, ông nội anh !  Anh có nhớ tôi không, riêng tôi thì không bao giờ có thể quên anh được.  Vừa thấy khuôn mặt anh tôi đã nhớ ra anh ngay, rồi đến khi đọc kỹ hồ sơ anh, tên anh, tên ba anh cùng sinh quán, nguyên quán và nhất là trú quán của anh tôi đã rõ anh là ai rồi.

       Nghe Lượm nói vậy, Nguyên tròn xoe đôi mắt nhìn.  Chàng không hiểu nổi câu nói vừa rồi.  Trước đây Nguyên chưa hề nghe ba chàng nói là gia đình còn họ hàng thân thích còn kẹt lại miền bắc sau khi cả nhà di cư vào Nam.  Nguyên thường cảm thấy may mắn là chàng không bị xâu xé bởi cảnh có họ hàng, anh chị em thuộc hàng ngũ bên kia, để sau cuộc đổi đời lâm vào cảnh dở khóc dở cười khi bất đắc dĩ phải đóng vai chính trong những vở bi hài kịch kẻ thắng người thua dưới cùng một mái nhà. 

       Thấy vẻ ngu ngơ của Nguyên, Lượm nhắc nhở:

       - Tại Thủ Đô Hà Nội ba anh có căn nhà lớn hai tầng ở phố Nguyễn Thượng Hiền gần hồ Ha-Le, bây giờ gọi là hồ Thuyền Quang có phải không và ba anh đã cho thuê cái chòi gỗ nhỏ dựng sau căn nhà đồ sộ đó với giá cắt cổ?  Anh nhớ rõ chưa?

       Chỉ cần nghe Lượm nhắc nhở đến đó, Nguyên đã gîật nẩy người và chăm chăm ngó Lượm.  Ừ nhỉ, chiếc răng khểnh, nốt ruồi duyên, nhất là má lúm đồng tiền này hình như Nguyên thấy ngờ ngợ có gặp ở đâu đó, quen quen.  Thôi chết rồi, đích thị là cái Đoảng rồi.

       - Phải cái Đoảng đó không ?

       Câu hỏi tự động bật ra khỏi miệng của Nguyên mà chàng không kiểm soát được, làm cán bộ Lượm cũng bất ngờ không kém, khiến nàng định nở một nụ cười hiếm hoi, nhưng Lượm  kìm hãm kịp, nghiêm ngay nét mặt và lại tiếp tục hét :

       - Nhân danh cách mạng tôi nói cho anh biết cái gì đảng và nhà nước cũng biết hết.  Khôn hồn thì anh về lại trại, ngày mai khai tiếp những gì tôi mới nhắc nhở anh, ba mẹ anh bóc lột người như thế nào, tài sản nhà cửa ở đâu mà có, phải khai thật, khai hết, không quanh co dấu diếm, đừng để chúng tôi phải dùng biện pháp mạnh đối với anh.

       Tối hôm đó Nguyên trằn trọc, khó dỗ nổi giấc ngủ.  Chàng không hiểu nổi ý định của Lượm.  Tại sao lại bầy hàng những dụng cụ tra tấn đó mà không dùng đến, để khủng bố tinh thần hầu bắt Nguyên khuất phục và khai ra những điều mà Lượm muốn biết ?  Nhưng thật sự chàng đâu còn một điểm nào để Lượm phải nạt nộ, hăm doạ đủ cách để khai  thác thêm. Còn việc ông nội, hay ba mẹ chàng ở đâu ra mà có được căn nhà rông lớn, khang trang ở Hà Nội cùng cho thuê căn nhà nhỏ bằng gỗ phiá sau nhà bao nhiêu tiền thì làm sao Nguyên biết được mà khai !  Đã hơn một tuần lễ trôi qua kể từ ngày hái trộm đậu bắp,  Nguyên bị nỗi lo âu cùng sợ hãi xâm chiếm liên tục khiến chàng biếng ăn, khó ngủ, đã hom hem lại càng thêm tàn tạ, không hiểu chàng còn bị hành hạ về tinh thần như thế này bao lâu nữa.  Còn người cán bộ tên Lượm này nữa, tại sao nàng lại có vẻ "chiếu cố" Nguyên tận tình như vậy, hay là ngày xưa ba mẹ chàng đã làm gì gia đình nàng một cách quá đáng khiến nó ăn sâu trong tâm khảm để bây giờ Lượm tìm cách trả thù chăng?  Nguyên cố gắng nhớ lại những ngày tháng thơ mộng xa xưa của một cuộc sống sung túc, đầy đủ trong tình thương bao la dành cho đứa con trai duy nhất là Nguyên trước khi xẩy ra cuộc di cư vĩ đại của hàng triệu người miền Bắc vào Nam năm 1954.

       Vào thời điểm đó Nguyên, khoảng mười tám tuổi, học lớp đệ nhị truờng Chu Văn An ở Hà Nội.  Có thể nói Nguyên đã may mắn hưởng thụ tất cả những gì mà một công tử nhà giầu có thể có.  Ba mẹ chàng kế thừa công việc thầu khoán xây cất của ông bà nội để lại, công việc ngày càng phát đạt qua cách thức giao tế khéo léo, mềm mỏng của cả ba lẫn mẹ chàng khiến những giao kèo xây cất ở Hà Nội như mưa rơi vào nhà ba mẹ chàng.  Nguyên được xe hơi nhà với tài xế riêng đưa đón đi học hàng ngày.  Chàng là con một nên được cưng chiều trên mọi phương diện, nhưng không vì vậy mà chàng trở nên lười biếng hay tỏ ra kiêu kỳ, hống hách với mọi người xung quanh.  Nguyên hết sức ngoan ngoãn, chăm học, thường đứng đầu lớp, được bạn bè mến, thầy cô thương.  Nguyên dành thì giờ rảnh chỉ thêm bài vở cho những bạn cùng lớp mà sức học yếu hơn chàng.  

       Nguyên còn nhớ rõ là ông nội chàng có một người bạn thân hồi còn ở thành phố Nam Định.  Vì chiến tranh nên người bạn của ông nội Nguyên tiêu tan hết tài sản, và người con trai tên Đảm đã lập gia đình phải lưu lạc lên tận Hà Nội làm mọi nghề chân tay kiếm sống.  Tình cờ ba Nguyên biết được cho họ về ở không phải trả tiền trong một căn nhà bằng gỗ nhỏ dựng ở sân sau khuôn viên nhà ba mẹ Nguyên ở phố Nguyễn Thượng Hiền, Hà Nội. 

       Ông bà Đảm có hai người con gái, ngưởi chị tên Đến, nhỏ hơn Nguyên độ một tuổi, cô em thường được gọi là Đoảng được 14 tuổi.  Vì hoàn cảnh nhà nghèo, cả hai chị em chỉ được học để biết đọc, biết viết và biết làm những con toán cộng trừ nhân chia đơn giản rồi phải ở nhà phụ giúp bố mẹ dọn dẹp nhà cửa, nhất là gíúp mẹ  nấu thức ăn để mỗi sáng sớm tinh mơ ông Đảm chở bằng xe xích lô cả nhà cùng thức ăn và cơm đã nấu sẵn  ra chợ Đồng Xuân để bán.  Khi bà Đảm cùng hai cô con gái lo bán cơm thì ông Đảm đạp xích lô để kiếm thêm lợi tức cho gia đình, đến chiều tối thì ông Đảm lại chở cả gia đình về.  Khi có thì giờ Nguyên thích đùa giỡn với cái Đoảng vì nó có vẻ lanh lợi, tinh khôn và nhất là vẻ duyên dáng với má lúm đồng tiền kèm theo nốt ruồi duyên ở bên phải miệng của một bé gái đang ở tuổi dậy thì.  Nguyên thường chiều chuộng và nhường nhịn những nhõng nhẽo và đòi hỏi nhiều khi hơi quá đáng của Đoảng.  Chẳng hạn nàng thỉnh thoảng khóc òa để ăn vạ Nguyên mỗi khi bị ngã vì đuổi theo bắt bướm, khiến chàng phải cuống quit xoa xoa chỗ bị đau, cùng dỗ dành bằng thỏi chocolat hay kẹo ngọt.  Thỉnh thoảng Nguyên mua cho Đoảng những con búp bê thật xinh, một vài bộ quần áo cùng đôi guốc mới.  Một đôi khi Nguyên cho Đoảng ngồi chung xe nhà đi tới tận Hồ Tây thưởng thức một món ăn nức tiếng một thời ở con đường Cổ Ngư tình tứ, thơ mộng của Hà Nội thanh lịch xa xưa : món bánh tôm.  Nguyên đối xử có vẻ đặc biệt với Đoảng vì thương cảm hoàn cảnh cực khổ, đã sớm phải tảo tần để mưu sinh thay vì được đi học như bao cô gái khác cùng tuổi chỉ vì bố mẹ Đoảng quá nghèo.  Nguyên giảng giải tận tình cho Đoảng nghe những thắc mắc của nàng như hiện tượng mưa, gíó, sấm sét ... Những lúc đó Nguyên thấy Đoảng thật là duyên dáng, với đôi môi chu lại làm nổi bật má lúm đồng tiền, đồng thời hai mắt tròn xoe mở lớn nhìn Nguyên không chớp mắt như thán phục sự hiểu biết mà đối với Đoảng nó xa vời vợi.  Nguyên còn tập cho Đoảng đi xe đạp bằng chiếc xe cũ thời còn nhỏ ba mẹ Nguyên đã mua cho chàng.  Những khi phải đỡ Đoảng, một thân hình phát triển sớm hơn số tuổi 14 có lẽ vì phải vào đời sớm, mỗi khi nàng vụng về sắp ngã thì vô tình Đoảng đã ôm chặt lấy Nguyên vì sợ hãi, sau đó thì nàng ngượng ngập đỏ ửng cả đôi má rám đen vì phải dãi dầu mưa nắng.

       Ba mẹ Nguyên cũng đối xử rất tốt với ông bà Đảm, thường thăm hỏi, mua tặng một vài vật dụng cần thiết trong nhà kể cả máy may, thỉnh thoảng còn tặng những xấp vải để may quần áo cho cả nhà vì ba mẹ chàng biết bà Đảm may vá rất khéo tay.  Đôi khi ba mẹ chàng còn cho nhà ông Đảm mượn tiền mỗi khi họ buôn bán ế ẩm bị cụt vốn.  Để đáp lại thỉnh thoảng ông bà Đảm biếu ba mẹ Nguyên món bún chả hay chả cá Thăng Long thơm lừng.  Mỗi dịp Tết nhất họ thường chúc Tết bằng những chai rượu ngon.  Ba Nguyên luôn luôn mở những chai rượu đó ngay tức thì và mời ông Đảm cùng ngất- ngưởng đón xuân bên nhau như một đôi bạn chí thiết.  Vào những lúc này ông Đảm thường ngùi ngùi thưa cùng ba Nguyên là ơn sâu nghĩa nặng mà ba mẹ Nguyên đã giúp đỡ gia đình ông không biết đến bao giờ ông mới có dịp đền đáp.  Ông đã nhiều lần nhắn nhủ hai cô con gái phải luôn luôn nhớ ơn trời biển đó để mai sau có thể đền đáp được một phần nhỏ nhoi mỗi khi có dịp.