Tôi đứng ngẩn, ruột gan tơi bời, chúng tôi cũng cùng một tình trạng. Từ ng� y mất nước, căn nh� ở đường Nguyễn Siêu do Ðiện Lực cấp cho chúng tôi, h� ng ng� y đều có người mặc ka ki bấm chuông, đ� n ông hay đ� n b� cũng đều đeo một cái sac, không ch� o hỏi, đi thẳng v� o nh� coi từ bếp, cầu tiêu, phòng ngủ, phòng tắm, gật gật đầu rồi đi ra.

Ðầu tháng sáu, thông cáo của chính phủ Cộng ho� Lâm thời Miền nam Việt Nam, lệnh tập trung cải tạo ngụy quân v� ngụy quyền. Mọi người đều "hồ hởi phấn khởi" với cái ý nghĩ đi học một tháng ở ngay S� i Gòn, ăn cơm của nh� h� ng Bát Ðạt, rồi lấy cái giấy chứng nhận, trở về đi l� m bình thường.

Tôi từ giã vợ con v� được Ông Ba Ng. t� i xế khu Nam chở tới trường Gia Long. Ngay cửa v� o có một tên bộ đội ngồi sau một chiếc b� n. Tôi đưa thẻ căn cước, anh ta cầm lấy coi rồi hỏi:

- Chức vụ gì?

- Trưởng Khu.

Ngần ngừ suy nghĩ:

- Không thuộc diện cải tạo! Nói rồi đưa lại cho tôi thẻ căn cước.

Tôi nửa mừng nửa hoang mang:

      - Nhưng thưa anh, ở sở có danh sách chỉ định đi học tập.

Tôi hy vọng nó viết cho v� i chữ từ chối để đem về nộp cho công ty. Nó rung đùi, mặt nghênh nghênh:

- Cấp bậc gì?

- Trung uý biệt phái.

-Thế thì v� o đi!

Bên trong dân điện lực đầy hết, lúc đó đã xế trưa. Tôi được ăn bữa cơm chiều với anh em, có cơm trắng, canh v� cá. Nếu cứ thế n� y hết thời gian học tập thì sướng chán.

Bên kia h� ng r� o, vợ con ríu rít như đ� n chim sẻ quanh chiếc lồng nhốt chim con. Ðây l� chồng v� cha. Họ ném những gói kẹo, thuốc lá, thuốc tây, v.v... Tôi nghe tiếng Ông Giám đốc Nha Tiếp vận:

- Anh cứ tiếp tục nhé, tôi ở đây m� , có gì vướng mắc chiều chiều anh lại đây cho tôi hay!

Khi đã phân ch�- căng mùng thì có tin anh Trưởng Khu Chợ Lớn được gọi về vì thiếu người điều h� nh hệ thống. Sau đó l� hai n� ng "hộ lý", quần áo b� ba đen, mặt m� y nghiêm nghị, trông vẫn còn vết bùn lầy C� Mau, đi nhỏ cho từng người hai giọt nước tỏi cay xè v� o hai l�- mũi. Một ông lẩm nhẩm "mình th� nh g� toi hết rồi".

Tôi ở Gia Long được một ng� y, tối hôm sau, vừa nằm được một lúc, quãng hơn mười giờ tối thì có lệnh dẹp đồ, đổi trại, ra tập trung ngo� i sân.

Một giọng nói sang sảng:

- Tất cả ngồi xuống, giữ trật tự, mọi h� nh động tiêu cực sẽ được xử lý ngay. Sau đó khi có lệnh sẽ lần lượt lên xe.

Tôi liếc nhìn một vòng thì thấy đầy quần áo v� ng, tay lăm le súng AK chĩa v� o chúng tôi. Một cảnh tượng giống hệt như Ðức quốc xã gom dân Do Thái. Cái n� y l� hết giỡn rồi. Anh bạn bên cạnh tôi thì thầm:

- Chút nữa coi xe nó chạy về hướng n� o? Nếu về phía Bảy Hiền l� đi Hóc Môn, Củ Chi, trại n� y hắc ám lắm. Nếu ngược ra xa lộ l� đi Long Khánh, trại Long Giao, trại n� y nghe nói bộ đội quản lý, dễ chịu.

Có lệnh lên xe.

Một đo� n xe buýt cũ của S� i Gòn đậu dọc theo đường Phan Thanh Giản, hướng ra xa lộ. Anh bạn lại giựt giựt tôi:

- Long Giao rồi.

Tất cả cửa kính xe đóng kín, người lên c� ng đông c� ng ngộp thở. Có người lên tiếng xin mở cửa sổ, tức thì một họng súng chĩa ngay về phía ông ta:

- Im. Người cầm súng l� một tên trẻ cỡ 16, 17 tuổi, rất nguy hiểm.

Một tên khác len lén xuống xe một lúc lâu rồi trở lại:

- Có lệnh cho hạ một nửa kính xuống.

Ðo� n xe ra khỏi th� nh phố, xa lộ vắng tanh, mấy ngọn đèn đường leo lét. Một n�-i buồn sâu xa thấm v� o người tôi. Khỏi khúc quanh Cát Lái l� nh� máy nhiệt điện, S� i Gòn Sub, l� ng Ðại học, bên kia l� Nha Trang bị, ngã tư Thủ Ðức, đường v� o quân trường. Thằng bạn có căn nh� ở cư xá mới hay mời anh em lên ăn thịt rùa ... Tất cả đang mất hết!

Ông bạn bên cạnh lại giựt giựt :

- Long Giao rồi! Hên đấy!

Ðo� n xe gần tới Long Bình thì rẽ qua lối đi Vũng T� u, tôi giựt giựt lại anh bạn thấy anh n� y ngồi im. Một lúc nữa thì xe rẽ trái v� o một cái cổng có tấm bảng hình cầu vồng:

- L� ng Cô nhi Long Th� nh - anh bạn đập tôi hơi mạnh v� tiếp tục - Tốt rồi, không sợ rừng thiêng nước độc.

Cả đám người đổ xuống giữa hai dãy nh� . Ánh trăng v� gió lạnh. Tôi nghe tiếng ông cựu Bộ Trưởng Ngô Trọng Anh la lớn:

- Anh em công chánh v� điện lực mình vô hết đây đi.

Căn nh� trống không, dưới s� n xi măng thắp một dãy nến leo lét, đo� n người ai cũng cảm thấy một cái gì thê thảm, chết chóc. Lúc đó đã gần hai giờ sáng, mọi người trải chiếu ra nằm, có người ngủ, có người mở mắt trắng suy nghĩ.

Vừa chợp mắt, tôi nằm mơ thấy một đám lính thủy quân lục chiến, quần áo rách tả tơi v� họ kêu "chúng tôi đói quá". Hôm sau tôi kể cho anh bạn bên cạnh nghe giấc mơ, anh ta không nói gì, chỉ cho tôi một vết máu d� i còn dính trên tường.

Sáng dậy, mọi người ồn � o ra sân đi nhận nhau, thằng n� y thấy thằng kia thì mừng cười. D� nh nhau mãi mới được một lon ghi gô nước, vừa đánh răng vừa xoa lên mặt. Ða số vẫn còn thuốc đánh răng của Mỹ như Pepsodent hay của Pháp Diamant.�

M� n sau l� tụ lại pha c� phê v� thuốc lá. Lác đác đã thấy mấy ông bự, quần áo xì po, tay cầm cuộn giấy "kiss me" đi ra phía ruộng. Cái cầu tiêu l� một cái hố mở, quây tôn ba mặt, một miếng g�- nhỏ bắc ngang chênh vênh ở phía trên. H� nh giả ngồi tham thiền, đầy mùi xú uế, nhìn xuống dòi ở đâu đã lúc nhúc, một đ� n én lần lượt s� vớt những chú nhặng non, mới lột xác, chưa biết bay, y như chiến dịch diều hâu bằng trực thăng của Mỹ. Có một vị ở Bộ Giáo dục sợ quá không dám ngồi m� đứng khom khom ở cái thế xuống tấn, mắt nhìn lên trời. Ða số l� các vị đã từng đi máy bay Boeing 747, ở khách sạn bốn năm sao, New York, Paris, Tokyo, lùi lại thời thô sơ, còn mong gì nữa.

L� ng Cô nhi Long Th� nh nằm trên một ngọn đồi lớn, nhìn ra ngo� i thoai thoải đồng mía. Một phía l� núi Long Khánh, một phía l� núi B� Rịa, lúc n� o cũng có mùi cỏ, mùi đất ngai ngái. Từ cổng đi v� o giữa hai dẫy 10 căn nh� , m�-i căn hai gian, m�-i gian d� i 10 thước, ngo� i ra còn một căn chính diện, một căn dọc bên phải v� một căn bên trái ở xa. Công chức từ căn một tới nửa căn bảy, còn lại l� Cảnh Sát, Tình Báo, Phượng Ho� ng, căn chính diện d� nh cho nữ, đa số l� nữ tình báo. Căn bên trái xa l� ban quản lý trại. Ngay ngo� i cổng l� một căn xưa dùng cho khách vãng lai, nay cho công an võ trang ở. Trước đây L� ng Cô nhi Long Th� nh do các ni cô nuôi các trẻ em mồ côi do chiến tranh hoặc những b� mẹ đem con đến cho. Các b� lớn trong chính phủ có ch�- để treo cờ kết hoa tới biểu diễn cho tiền v� tỏ lòng nhân đạo tr� n trề. Khi chiếm được miền Nam, những người cộng sản đã tốt nghiệp "đại học công an" thì thấy ngay l� một cái nh� tù lý tưởng.

Ng� y hôm đó chia tổ, bầu tổ trưởng, lập danh sách v� cắt người đi lấy cơm.

Hai ba ng� y sau, yên ổn đâu đấy l� có lệnh lập bản tự khai. Cán bộ phát giấy v� hướng dẫn: "Tên họ, ng� y sanh, năm sanh, bí danh, bố mẹ, vợ con, anh em, thời gian đi học, thời gian đi lính, l� m việc trong cơ quan n� o, chỉ huy l� ai, thuộc cấp l� ai, cùng hoạt động với ai, có chỉ điểm phá vỡ các cơ sở bí mật của cách mạng n� o không... Cứ khai cho thật, cách mạng mới cải tạo được, nếu anh không khai, người khác cùng trong cơ quan của anh họ khai ra anh thì l� gian dối, tội rất nặng. Trong thời gian n� y, tất cả cấm trại, không được quan hệ với người khác v� không đưa người khác coi bản khai của mình. Ai muốn đi vệ sinh đứng lên báo cáo với cán bộ hoặc tổ trưởng. Các anh l� m việc đi!"

Nh� n� o cũng có cán bộ đi rảo phía ngo� i y như các phòng thi. Chiều thì nộp b� i. Trước khi đi tôi đã được người b� con ở ngo� i Bắc v� o dặn "nói ít, viết ít". Ðối với nhiều người khác, thật căng thẳng, những năm phức tạp nhất của thanh niên Việt: Ai cũng hăng hái với lý tưởng d� nh độc lập năm 1945, đi kháng chiến, rồi sau đó bỏ chạy về quốc gia, bây giờ thua cuộc, khai sao cho nhẹ tội? Trong lúc mọi người hí hoáy viết, họ cho gọi một người trong nh� lên l� m việc riêng với họ ở một chái nh� trống. Buổi trưa nghỉ có người nói nhỏ với tôi "chúng muốn chúng ta th� nh lũ sói ăn thịt lẫn nhau". Nộp b� i rồi, ai cũng trở th� nh suy tư, thuốc lá hút nhiều. Ông đại tá đầu bạc nằm cạnh tôi l� người cùng quê, phủ Quốc Oai, tâm sự "Cậu có thể về trước tớ, tớ l� chưa biết sao? Tớ chỉ huy trận đánh Căm Bốt m� Tướng Nguyễn Chí Thanh ngo� i Bắc chết đấy. Trận đó họ chết cả ng� n, m� thống kê chỉ ghi có bốn, năm trăm. Cậu nhớ l� quân mình phục bên n� y biên giới, xe tăng thiết giáp vòng cung dồn từ sau về, cứ thế l� nã, trên thì trực thăng quan sát v� phóng hỏa tiễn. Súng lượm lại chất đầy cả chục chiếc xe GMC. Sau trận đánh, mình đang ngồi uống rượu với mấy tên cố vấn thì b� ấy hớt hơ hớt hải chạy v� o cho hay l� đ� i phát thanh giải phóng vừa loan tin đã bắt được tên Ðại Tá đầu bạc. Ngay ng� y hôm sau Nguyễn Văn Thiệu cho gọi v� o dinh nói: �Tôi có ch�- n� y rất tốt cho cậu, chức Tỉnh Trưởng Long Khánh". Tớ cãi l� mình đang thắng trận, thế m� cũng không được. Mình không hiểu được tụi Mỹ nó muốn gì, nó không cho mình thắng!"

Sau đó, mọi người b� n tán tới học chính trị. Có người nói hình như mình phải học tới bảy b� i, có người lại nói chỉ có năm. Trong lúc đứng xếp h� ng lãnh phần cơm cũng b� n tán, một ông giúp việc ở nh� bếp nghe chừng trái tai đã nói lớn "Các anh l� đi tù chứ học tập cái con mẹ gì!", ông n� y liền bị một người trong h� ng đấm một quả v� o mặt. Chiều tới cán bộ giải thích ngay l� các anh không có quyền có những h� nh động trừng trị như vậy, đây l� nơi để tu sửa lại những sai lầm trong con người của các anh.�

Nghĩ lại thì chính ông kia đã nói đúng, ông ta thấy rõ hơn những người ngây thơ, ảo vọng.

Tối đến từ căn nh� bảy báo động l� có người chết. Ðây l� anh L., chưa tới 30 tuổi, l� m việc ở Trung Ương Tình Báo, mới ở Mỹ về, theo anh bạn nằm kế bên thì trước khi ngủ anh n� y có nói nhỏ với anh l� "sống với tụi n� y thế n� o được", đến khuya thì thấy anh ta thở kỳ cục, lay gọi anh L. không biết gì nữa, người ướt đẫm mồ hôi. Ngay khuya hôm đó, anh em đi kiếm ván l� m cái hòm v� chôn ở gần h� ng r� o.

Hai ba tuần lễ trôi qua, ng� y n� o cũng d� i đằng đẵng, chỉ canh chiều tới l� đi ngược đi xuôi ở con đường chính giữa, có người gọi l� "đại lộ ho� ng hôn". Ðủ thứ lý luận, đủ thứ tin tức, có khi l� thật, có khi l� phịa, nhưng cái tin các b� vợ ở nh� đã tụ tập lên to� đô sảnh đòi thả chồng về thì l� có thật. Họ cho đăng báo ngay cái hình chụp những người cải tạo đang chơi vô lây, vui vẻ, thoải mái! Cho tới hôm nay, hai mươi sáu năm sau họ mới ra thông cáo l� một số viên chức ngụy quyền tự ý xin đi học tập!

Ðể giết thì giờ, anh em gặp cái gì cũng m� i, cắt vỏ chai xì dầu l� m ly, đi đ� o củ "h� thủ ô", theo cái rễ c� ng sâu c� ng ác liệt, lên xuống phải công kênh nhau. Tôi thơ thẩn lại lượm được một cái nẹp thép niềng các thùng cạc tông, d� i gần hai thước, mừng rỡ về chia với một ông sĩ quan công binh, ông n� y cho mượn cái dũa thế l� tôi chế ra một cái cưa nổi tiếng. Có lần cán bộ tới mượn đi cưa cây, không biết cưa sao gãy b� nó lưỡi, anh ta mang về m� cứ xót xa:

- N� y, cái cưa "peugeot" của anh đưa cho thằng nhãi không biết cưa l� m gãy luôn, anh cảm phiền nhé!

Ðầu tháng tám một buổi trưa có lệnh cấm trại không được ai ra khỏi nh� . Hé qua cửa sổ thì thấy một đám cán bộ, súng lục cầm tay, đi từ ban quản đốc trại xuống, nét mặt căng thẳng, họ bắt ba người từ các nh� khác nhau, dẫn ra khu ruộng bắp sau đó có súng nổ. Ðến tối thì có tin l� trong đó có một phó tỉnh trưởng, cán bộ nh� xuống giải thích l� chúng tôi buộc lòng phải l� m như vậy vì có một số người nợ máu, không thể cải tạo được. Người n� o người nấy nét mặt xanh rờn.

B� i học đầu tiên tới, tất cả được lên lớp.Tới ng� y mong ước được học, có người cắm cúi ghi, đúng l� đại học Long Th� nh. Ðề t� i của b� i học: "Ngụy quân ngụy quyền l� tay sai ngoại bang, bán nước phản động, đế quốc Mỹ l� một loại thực dân mới."

Giảng viên nói tr� ng giang đại hải từ thời thực dân Pháp, "Hồ chủ tịch cướp chính quyền năm 1945, rồi bọn phản động Việt Nam Quốc Dân Ðảng, Nguyễn Hải Thần v� Vũ Hồng Khanh từ Trung Quốc về, ch�- n� o thấy trụ sở của cách mạng l� cho quân đốt bỏ. Anh Vũ Hồng Khanh có ở đây không?" Một cụ gi� giơ tay: "có".

Sau đó đến "thằng vua bù nhìn Bảo Ðại, thằng Ngô Ðình Diệm, thằng Nguyễn Văn Thiệu đi lính cho Tây, tất cả l� một lũ tay sai ngoại bang, phản động, bán nước. Thằng Nguyễn Cao Kỳ l� du côn, trèo me trèo sấu cũ. Ðâu có thằng n� o l� tốt đâu, v� o đây rồi m� có anh TVT còn tập trung anh em dạy võ Bình Ðịnh, có âm mưu chống phá cách mạng phải không?" Ông TVT giơ tay tính đứng dậy thì bị quát liền: "Anh không được quyền nói gì ở đây!"

Tối hôm đó, đại lộ ho� ng hôn không khí căng thẳng. Một ông bên cảnh sát qua chơi với ông đại tá đầu bạc cho hay: "Các anh đừng có hy vọng gì về, tôi nay phải thủ sẵn hai cây v� ng để m� sống sau n� y. Hồi trước tôi bắt được tụi nó còn chửi thậm tệ hơn nhiều. Những người kẹt lại hồi 54, ngo� i Bắc, tới giờ n� y vẫn còn ở trên Ba Vì có được về đâu!"

Sau b� i học tất cả phải cấm trại, họp tổ, sinh hoạt. Tổ của tôi gồm một nửa điện lực, một nửa quan thuế, một anh quan thuế người Trung bắt đầu cuộc thảo luận, đọc lên đề t� i thằng n� y thằng kia, tay sai bán nước... có vẻ cộng sản lắm, bác DVM giám đốc nha quan thuế người Nam có ý kiến: Tôi đề nghị ghi v� o báo cáo l� chúng tôi xưa nay không có dùng quen chữ thằng, trước tới giờ trong Nam vẫn gọi Ông Hồ, Ông Võ Nguyên Giáp. Anh em hơi hoảng vì cái đoạn sau nó sẽ cho l� xỏ nó. Cùng một lúc thấy TTTh rung chân, giơ tay, mắt nhấp nháy: "có thêm ít h� nh phi với mỡ". Hoá ra quí vị ở phía đó đang b� n tới đĩa cơm tấm bì ở Chợ Cũ, có thêm mấy miếng cơm cháy.

Tối đến, bắt buộc phải ra bãi đất coi phim Nguyễn Văn Tr�-i. Một ông có vẻ cảnh sát, nói với ông bạn bên cạnh: "Hôm đó anh ch� ng n� y run như cầy sấy: em bị chúng nó g� i!"

Nguyễn Văn Tr�-i l� "anh hùng" lội xuống kinh đường Công Lý chờ xe Mac Namara (1964) đi qua l� giựt mìn, nhưng bị bắt. Sáng ra anh công an coi Nh� 4 hỏi: "Sao các anh coi phim có hay không?" "Hay lắm, nhất l� đoạn chị Uyên g� o: Anh Tr�-i ơi!"Công an phì cười: "Các anh to� n nói náo, cái phim đó có ai thèm coi nữa đâu!"�

Sau đó ít lâu còn được coi một phim nữa l� "Quản lý nh� tù ở Thái Nguyên".

B� i học số hai l� nói về "sự nghiệp l� m thơ của Bác Hồ" do nh� văn� Ho� i Thanh thuyết giảng. Trong đó có tập thơ trong tù, thơ tại hang Pắc bó v� thơ khích lệ bộ đội.

Nh� văn kết luận l� "vì Bác nổi tiếng chứ một người khác m� l� m thơ như thế thì có ai đọc".

B� i lên lớp số ba "chiến thắng mùa xuân" do một anh có vẻ cao cấp trong quân đội miền Bắc nói chuyện, giọng nói, thái độ ít sắt máu hơn, anh ta nói: "Chúng tôi tiến tới Hố Nai thì bị các phụ nữ thụt súng cối, gần chết, rồi các b� gi� chạy ra xỉa v� o mặt, n� y, đã chia cho một nửa ngo� i Bắc m� không chịu hả, còn bò v� o đây l� m khổ chúng b� ?"

Tiếp theo l� anh quản lý trại, giọng Quảng Bình, mặt cứ vác lên, đi đi lại lại nói trên trời dưới biển h� ng giờ, chẳng ai thèm nghe.

Thời gian đó l� đúng mùa mưa, m�-i buổi chiều nhìn ra hướng biển, mây đen đặc kịt, tiếng sấm ì ầm v� những lằn chớp loang loáng m� thấy nhớ nh� , nhớ những dịp sống êm đềm rồi nghĩ đến sự đổi thay của đất nước m� đau lòng. Có lần sét đánh ngay cột cờ giữa sân, tia lửa tung toé, thoáng cái nhìn xuống chân cột cờ đã có một ông cởi trần, mặc x� lỏn, ngồi theo thế thiền, mắt nhắm nghiền, miệng lẩm nhẩm thần chú như kêu gọi sét tới. Tiếng sét vẫn kéo dây nổ như đại bác ở trên không, lập tức có hai người vội chạy ra khênh ông n� y v� o nh� . Ðó l� một ông bạn kỹ sư công chánh. Hôm trước cán bộ cho hay, đang đêm điểm danh thấy mất anh n� y, mọi người vội vã đi tìm thì ra ông bạn ra đầu nh� đ� o hố tự chôn mình, ló cái đầu lên nhìn mặt trăng rằm để lấy khí âm v� o người, hôm nay chắc l� muốn thâu nguyên khí dương của một lằn sét!

Một tin l� m sôi nổi cả trại đó l� mới có một phòng hớt tóc ở gần cửa. Sau khi thăm dò biết được tiệm "Ðơ" ở Hiền Vương, mọi người ra hớt tóc v� dấm dúi miếng giấy nhỏ cho mấy anh thợ, đưa tin về nh� , gửi tiền vô. Tổ trưởng của tôi tâm sự với tôi "hồi xưa tao tưởng m� y ghê lắm, giờ tao mới thấy m� y cũng tội, sáng mai có tiền v� o tao chia cho", vừa nói xong thì NHN cùng tổ chạy về cười hích hích: "Bể mẹ nó mánh rồi, có hai ông bự điện lực nhắn gửi v� o cả trăm ng� n, công an biết nên tụi nó không dám nhận nữa".

Khoảng hai tuần đầu của tháng tám thì có lệnh một số đổi trại, trong đó có ông đại tá đầu bạc cùng quê tôi, khăn gói ra sân xếp h� ng. Trước khi đi ông ta ân cần dặn tôi: "n� y m� y có về nhớ lên Biên Ho� ch�- cái bồn nước mới xây nói với b� nh� tớ l� bán cái xe hơi đi, lấy tiền m� sống". Sau đó có tin đồn l� những người n� y được đi "16 NV ", học tập tốt hơn được đổi trường.

Cuối tháng tám, đợt thứ nhất được về, đa số các chuyên viên kỹ thuật, những gia đình có công với cách mạng v� không dính líu nhiều với quân đội hoặc chính trị của Việt Nam Cộng Ho� . Ðó l� để ch� o mừng ng� y "quốc khánh" hai tháng chín. M�-i nh� phải cử một người lên lo tắm hai con heo. Ðến ng� y hai tháng chín, lên lãnh cơm trưa thấy các b� bếp đều đeo khẩu trang, anh bạn xách chậu đi cạnh tôi thốt: "� hôm nay cái l�- được bịt lại!" Có người đồn l� có b� bác sĩ Dương Quỳnh Hoa sẽ lên thăm trại. Bữa ăn hôm đó thấy trong canh bí đỏ có một miếng mỡ nổi lềnh bềnh v� nước canh có m� u sếnh sếnh.

Tối hôm đó văn nghệ ngụy được tổ chức để ch� o mừng quốc khánh xã hội chủ nghĩa, có cả kịch do các chị Trung Ương Tình Báo diễn, các b� i hát như "Cô gái vót chông, Trường sơn đông nhớ trường sơn tây" (hết duyên rồi anh có muốn em không?) Ð� n l� m bằng cán chổi, dây thừng, trống giữ nhịp bằng thùng rác. Các cán bộ mặc lễ phục loè loẹt, đeo cả mề đay, b� i hát chót l� b� i "Giữ vững niềm tin" do một dân biểu học tập cải tạo sáng tác, trong đó có các câu: "Giữ vững niềm tin, tin v� o dân tộc, tin v� o quê hương bất khuất ..."

Chấm dứt buổi văn nghệ, lại ông giám đốc trại lên phát biểu: "Các anh hát hay lắm, tiện đây tôi cũng thông báo để các anh biết l� để ch� o mừng ng� y quốc khánh đầu tiên của tổ quốc thống nhất, nh� máy thép Thái Nguyên đã cho ra lò mẻ thép đầu tiên". Nói xong tự v�- tay. Một tiếng thì thầm cách không xa tôi lắm "Chắc được bằng cái đũa!"

Ngay tối hôm sau, anh dân biểu tác giả b� i hát "Giữ vững niềm tin" được mời lên ban quản giáo "l� m việc", lúc về anh cho hay l� họ hỏi "có phải anh muốn hô h� o giữ vững niềm tin l� các anh sẽ thắng không, ngoan cố thế thì l� m sao cải tạo được. Cách mạng, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của đảng, đã đánh cho Mỹ cút ngụy nh� o, đổi năm đời Tổng Thống Mỹ, vậy m� anh vẫn chưa hiểu?"

Trước đó ai cũng thấy các nhạc sĩ có mặt như Hồ Ðình Phương, Vũ Th� nh An ra gốc cây sáng tác ráo riết, nhưng không ra được b� i n� o, hình như nhạc sĩ Nghiêm Phú Phi, người đã gây sóng gió cho trại tù Z20 ở miền Bắc sau n� y cũng xuất phát từ Long Th� nh.

Ng� y 22 tháng chín có lệnh đổi tiền. Cán bộ ra lệnh l� anh n� o còn cất giữ tiền ở nh� hay ở sở thì được quyền về lấy nộp cho nh� nước. Một bác gi� không biết ở bộ n� o, sáng ra cho hay: "Cả đêm tớ suy nghĩ vì tớ chôn một triệu đồng tiền quỹ ở vườn sau nh� , bây giờ khai ra thì có tội m� cái tiền đó đằng n� o cũng vô giá trị rồi nên tớ im luôn."

Có người hỏi: "Thế bác gái ở nh� có biết vụ đó không?" "Không, thế mới bỏ mẹ chứ !"

Một anh thẩm phán treo một miếng giấy lên gốc cây chữ "hotocata", anh ta giải nghĩa l� hớt tóc cải tạo, giá một đồng, không có cũng không sao.

Hôm đó nghe nói có h� ng bún bò cho bán ở trại giá hai đồng, tôi mới được lãnh bốn đồng nh� nước cho, hớt tóc mất một đồng, còn ba đồng cứ suy nghĩ mãi l� mua x� bông tắm hay ăn một tô bún bò. Ngồi tưởng tượng ra cái miếng thịt chân giò heo quăn quăn m� nuốt nước miếng, cuối cùng ăn cho nó đã, lâu quá không có tí thịt. Thế l� tối hôm đó bụng quặn đau, ra đồng l� m thủ tục. Cái đau nó không ngừng, cứ chừng hơn tiếng đồng hồ nó lại quặn lên, lại phải chạy đi. Khuya vắng, gió lạnh, ngồi một mình sợ ma "thủy quân lục chiến". Sáng hôm sau xếp h� ng lên phòng thuốc, tới lượt, một anh còn trẻ, mặt hầm hầm, hất h� m không thèm nói.

- Thưa anh tôi muốn xin thuốc đi kiết.

- Không có. Anh kia. (gọi người kế tiếp)

Tôi về phòng nằm, than thở với ông bạn ở bên cạnh, một bác sĩ đại uý quân y :

- Không hiểu sao tôi xin thuốc kiết họ không cho.

- Tớ mới xin được n� y, cậu nói l� m sao?

- Thưa anh tôi muốn xin thuốc đi kiết.

- Thế thì hỏng rồi, phải thưa bác sĩ, không biết em bị gì m� bụng cứ quặn lại v� ng� y đi cả chục lần ra bọt. Nếu nó gật đầu nói "kiết" l� nó cho thuốc. Ðừng bao giờ nói bệnh ra trước vì có người bị nó hỏi tại sao anh biết anh đi kiết, về đi.

Tôi nằm tới ng� y thứ ba, ăn không được, đứng lên thì lảo đảo, chỉ còn hai cái mắt, m�-i sáng bò dậy xin một chén tr� nóng của anh em, thấy bụng êm hơn. Sáng hôm đó tự nhiên có một anh bác sĩ không hiểu sao biết tên tôi: "Anh H. ạ, cái thuốc n� y ở bên ngo� i nó rẻ mạt, nhưng tôi thấy anh tới tình trạng nguy ngập rồi nên đưa để anh uống". Tôi run run cầm ống thuốc v� còn nhớ cái tên l� Entéro... có chất thạch cao. Anh bạn giải thích l� những ch�- tập trung như thế n� y, ruồi nhặng, thế n� o cũng bị kiết. Có cái lạ l� trước khi có lệnh cải tạo, bộ y tế đã cho b� o chế hơn hai trăm ng� n ống thuốc kiết, vậy m� họ không chịu cho.

Tôi uống tới viên thứ hai thì đã thấy đói, lúc đó cũng gần trưa, có người nói, cậu bệnh có thể lên xin ăn trước. Tôi xách lon guigoz lên bếp, một b� thấy tôi thì sốt sắng : - Bịnh hả? Ðể tôi lấy cơm nóng n� y cho.

Ðó l� cơm gạo Mỹ hạt d� i, tôi về ngồi tựa lưng v� o tường ăn một lon cơm m� chưa bao giờ thấy nó ngon thế. Tôi mỉm cười với anh bác sĩ ngầm cảm ơn. Anh n� y còn giải thích thêm l� sau n� y nếu được ra phải khám kỹ vì vi trùng kiết nó có thể vẫn còn. Ở đâu cũng vẫn thấy có người tốt.

Sau n� y khi gặp anh PX Hùng ở Sacramento, anh cũng cho hay l� lúc đó tưởng cũng đã đi đứt rồi, kiết lỵ m� xin thuốc nó không cho.

Ða số các bạn bè lúc đầu đã về hết. TTTh nằm cạnh tôi rỉ rả kể truyện chưởng, hoặc Phi Lạc Sang T� u của Hồ Hữu Tường, anh ta nhớ vanh vách từng chi tiết, những đoạn n� o thú vị lại híp mắt cười kha khả. Anh ta có t� i đánh cờ tướng, nện cho "bác Tám" KT Khải mười ba ván m� bác Tám vẫn chưa phục, cứ đòi trả thù. Một hôm anh ta lẩm nhẩm tập hát b� i "Lúa khoai ta gắng trồng" rồi đến b� i "Ðo� n quân Việt Nam đi", anh ta hỏi tôi có biết b� i n� y không, tôi trả lời: năm 55 tớ miệng thì hát b� i n� y còn mắt láo liên tìm đường vô Nam. T Khiết thì cứ cỡ 11 giờ trưa l� xuất hiện rủ xuống bếp xin cơm cháy, lai rai vừa đi vừa nhai, ngon thật. Có hôm không thấy anh n� y qua, tôi đi tìm thì được anh cho biết hôm nay tổ mắc dẫn ông Phó H. đi tắm! NVP, cởi trần trùng trục, cứ ăn cơm trưa xong l� đi thăm hết các nhóm Ðiện lực, tay xoa xoa bụng. Thấy anh ta tới ai cũng hỏi: "Có tin tức gì không?" v� bao giờ cũng chỉ có một câu trả lời: "Mẹ nó, mình gặp con thú dữ, l� m sao m� đoán trước h� nh động của nó được, các cậu có tin gì không?"�

Cựu Bộ trưởng NT Anh đi rỉ tai: "Tớ nhận xét thấy nh� bếp nó hết củi m� không có mua thêm, như vậy l� tới rồi đó". Ngay trưa hôm đó một đo� n xe chở củi tới chất đầy. Vẫn ông Bộ trưởng: "Nếu bây giờ các cậu thấy một đo� n xe tới l� mình về đó". Quả nhiên một hôm có hai ba xe tới trước hội trường, một đám người được đổ xuống, anh em ra coi tình hình v� tìm ra được v� i tên Ðiện lực mới tới.

Lần lượt các nh� được đi lao động, tức l� đi nhặt cỏ, xếp củi, gánh phân tươi ra bón rau lang. Ðám nữ tình báo nhặt cỏ đã thấy hai xác Thủy quân lục chiến, anh em đ� o đất chôn v� hôm sau nhờ mua một nải chuối mấy nén nhang v� o l� m lễ. Phòng bên cạnh tôi l� H� ng không Dân sự, đi nhặt cỏ vồ được con chim sơn ca, một anh l� m ngay cái lồng rất đẹp nhưng con chim không chịu ăn, cả ng� y cứ xông v� o nan lồng tét đầu chảy máu, trưa hôm đó anh đó xách lồng ra sân v� trịnh trọng nói: "xét về ý chí thì m� y còn hơn tao nhiều nên tao tuyên bố trả tự do cho m� y", con chim bay thẳng lên mây xanh.

Quần áo bắt đầu rách, đã sang tháng mười, có lệnh được viết thơ về nh� v� nhận thơ. Nhiều người bị phù vì thiếu vitamine B1. Tôi cũng ngồi coi đánh cờ lúc đứng dậy không nhấc được chân bên phải lên, anh em phải nâng dậy v� dặn nói nh� gửi cám v� o m� ăn. Ðúng l� tôi tuổi hợi. Ðợt tiếp tế đầu tiên tới, thức ăn, thuốc lá thuốc l� o mì gói đầy, cả phòng sột soạt cả đêm.

Tháng 12 lại có đợt về, lần n� y tổ tôi chỉ còn có anh PX Hùng v� tôi l� Ðiện lực, anh PX Hùng đang bị đi kiết nặng, may có thuốc gửi v� o kịp. Căn nh� nữ tình báo ở giữa được giải tỏa, về hoặc chuyển trại, một số b� phân phối về các dãy sáu v� bảy, chiều chiều tôi thấy một b� ngồi ăn cơm với đứa con trai 7, 8 tuổi v� o ở tù chung với mẹ.

Ðêm Noel năm đó họ cho tổ chức lễ, tất cả nh� tụ v� o một phòng ở đầu, gồm dân biểu người Thượng, người không phải công giáo, ai cũng muốn tới dự nghe một bác có tuổi hát b� i "Ðêm thánh vô cùng". Anh dân biểu tác giả b� i "Giữ vững niềm tin" tự nhiên kéo tôi ra một ch�- v� dúi cho một ly rượu lễ, tôi h� lên một tiếng sung sướng, nhìn lên bầu trời đầy sao, chờ có một ngôi sao chổi không?

Buổi sáng tôi đang đứng cạnh cái loa phát thanh sang sảng suốt ng� y v� nghe được một câu rất thích thú vì họ nói "Chế độ của chúng ta l� chế độ đa dạng", vì tôi vẫn nghĩ cái chế độ n� y nó không có luật pháp gì cả, mất mạng dễ như chơi. Theo Georghiu, Roumanie, thì người dân n� o đi ngủ cũng phải dấu một miếng bánh hoặc củ khoai tây luộc vì đang đêm công an v� o bắt đi l� ng� y mai đói. Tôi còn đang tủm tỉm cười thì một anh thất thểu bên kia hè lạng sang, ghé sát tôi:

- Cậu phải luyện cho th� nh cặp l�- tai đ� n b� .

Tôi hơi ngạc nhiên:

- Có nhiều người nhột ở ch�- đó!

- Không phải, ông nội, nghĩa l� nghe m� đếch có thèm hiểu, chỉ nghe tiếng động thôi.

Nói rồi có vẻ khoái chí bỏ đi mất.

Tôi vẫn thơ thẩn, tìm chế tạo một cái gì, một cái máy hình chụp bằng một l�- nhỏ không có ống kính, gửi phim từ ngo� i v� o, tối tôi chui v� o mền cắt từng miếng phim nhỏ, dán v� o, m�-i ng� y chụp một cái. Phải có giấy đen gói lại. Cái gói thuốc lá V� m cỏ có thể l� m được. Quan trọng l� bọn antenne không biết. Ý nghĩ sinh tử n� y cứ lảng vảng trong đầu tôi vì nếu có được những bức ảnh lịch sử n� y thì sau n� y quý lắm. Hồi bị Ðức quốc xã bắt, một anh trong quân đội Bỉ cũng đã l� m được một cái máy như vậy, nhưng đối với bọn n� y tôi thấy ghê rợn quá, có đáng liều không v� chắc gì b� vợ đã dám chuyển phim v� o. Tôi lò mò tới một chiếc xe GMC đậu giữa dãy một v� hai vừa lúc một anh tới mở ca-pô lên, chiếc máy dầu còn mới tinh. Anh n� y sau khi ngắm nghía :

- Xe n� y l� của ta, đâu phải của chúng nó. Một trong bảy điều quân lệnh l� khi bị địch bắt phải tiêu hủy ngay quân trang, quân cụ.

Nói rồi anh ta thò tay v� o vặn, lắc v� lôi ra ba ống dẫn dầu cong queo bằng nhôm đặc biệt, đường kính 3 hay bốn milimét. Anh ta đưa tôi một, tôi lắc đầu. Sáng hôm sau đi qua gần đó thấy hai ba người vênh miệng ngậm chiếc tẩu thuốc l� o kiểu người thượng v� cái ống hút bằng nhôm sáng loáng.

Nh� năm của tôi có cán bộ mới, mặt vuông m� méo, răng hô, mắt nhỏ không thẳng h� ng. Hôm mới xuất hiện thằng bạn tôi thọc v� o sườn tôi v� nói sẽ: "M� y có nhớ cái bia tập bắn ở Thủ-đức không? Y hệt!"

V� o quãng tháng hai 1976 lại có tin đồn cho về ăn Tết. Cơm chiều xong, một anh ở Quan Thuế gọi tôi lại ngồi dựa lưng v� o tường sát anh ta, anh ta hỏi tôi ng� y sanh tháng đẻ rồi lẩm nhẩm tính (lúc đó tuyệt đối cấm tử vi bói toán).

- Kỳ n� y m� y về.

Tôi đáp lại :

- Không, thằng Ch. cạnh tôi nói đã thu xếp với cán bộ xong rồi.

- Không, nó không có về.

Buổi sáng hôm đó tôi đang luộc mớ rau lang bằng cái lon guigoz thì cả nh� tập trung qua phòng bên cạnh nghe đọc danh sách rời trại. Danh sách đọc xong, anh cán bộ đi ra nhìn cuốn sổ lại quay v� o :

- Tôi sót một anh l� anh H. Ðiện lực.

Tôi chỉ xách cái ba lô, mùng mền, hột g� thức ăn để lại hết. Trước khi đi qua đo� n người xếp h� ng tiễn đưa, một anh gọi tôi v� giơ cái mũ tai mèo của tôi vẫn đội ra vẫy. Chợt thấy cái về của mình so với cái đau khổ của họ không có gì l� hồ hởi.

Hai chiếc xe chạy về phía S� i Gòn. Trên chiếc xe trước tôi thấy Ông Phó Giám đốc Air Việt nam rút harmonica ra thổi b� i Come back to Sorriento "Thân thất cơ quay về điêu t� n..." Tôi v� anh M., thẩm phán, bạn thân trong tù được thả xuống vườn Tao Ð� n, ngơ ngơ ngẩn ngẩn như g� mới lọt chuồng. Một cô gái bán xe giải khát gần đó mời ch� o :

- Hai chú có uống gì không?�

Hai thằng gọi hai ly chanh muối.

- Hai chú cải tạo ở đâu được về hả?

- Long Th� nh.

- Ba cháu cũng ở Long Th� nh m� có tin xuống t� u đưa đi Bắc rồi.

- Ba cháu l� m gì?

- Thiếu tá Cảnh sát chìm!

Hai thằng nhìn nhau sửng sốt.�

- Hết bao nhiêu tiền hả cô?

- Không, cháu mời hai chú, mừng hai chú được về. Nghe nói Long Th� nh hết l� trại cải tạo nữa m� l� nh� tù hình sự phải không chú?